اسماعیل امینی:

انتقاد سازنده حرف غلطی است که مسئولین جا انداخته‌اند/ بزرگان ما با طنز مشکلی ندارند ولی مسئولین رده پایین چرا/ طنز بعد از انقلاب در مطبوعات جدی‌تر گرفته شد

عنوان

یک طنزپرداز گفت: اساساً‌ این حرف غلطی است که مسئولان جا انداخته‌اند و می‌گویند انتقاد باید سازنده باشد، هیچ انتقادی هیچ جا را ویران نکرده و از همه شگفت‌تر اینکه خودشان انتقادهای ویرانگر می‌کنند. نمونه‌اش را در مناظره‌ها دیدید.

به گزارش خبرگزاری فارس، در آستانه برگزاری چهارمین جشن «دکتر سلام»، جهت بررسی و شناخت بیشتر مفهوم «طنز سیاسی» و جایگاه اجتماعی آن گفت وگویی ترتیب داده ایم با اسماعیل امینی از محققان و طنز نویسان برجسته ایران. اسماعیل امینی صاحب تالیفات متعدد در حوزه شعر و نثر طنز، همچون اسب ها و خرها (مجموعه شعر طنز)، نشر اکاذیب (مجموعه شعر طنز)، لبخند غیر مجاز (نوشته های طنز) و همچنین تحقیقات متعدد پیرامون این موضوع است. از آثار تحقیقی امینی می توان، خندمین تر افسانه (جلوه های طنز در مثنوی معنوی)، لبخند سعدی (طنز آوری در غزل های سعدی)، تبسم دوست (لطایف و مطایبات در کلام امام خمینی) را مورد اشاره قرار داد.

در ابتدا اگر تعریف مورد اجماعی از طنز سیاسی وجود دارد آن را بفرمایید و طبق آن تعریف، آیا ما در کشور طنز سیاسی داشته ایم و داریم یا خیر؟

طنز را یک موقعی بر اساس شیوه بیان دسته بندی می کنند که تقسیم می شود به طنز کلامی، طنز موقعیت و طنز تصویری. اما موقعی که بر اساس موضوع دسته بندی می کنند که مثلاً فرض کنید ما می گوییم این طنز، طنز فسلفی است این طنز، طنز اجتماعی و این طنز، طنز سیاسی است. در این صورت است که طنز سیاسی را می شود تعریف کرد. یعنی در واقع موکول است به دسته بندی کردن براساس موضوع.

طنز سیاسی طنزی است که بر اساس موضوع به نسبت روابط قدرت با مردم می پردازد. یعنی کار طنز سیاسی این است که نسبت رابطه حاکمان با مردم را و نسبت رابطه اهل قدرت با یکدیگر را دست مایه طنز قرار می دهد و از این منظر ما درگذشته هم این گونه طنز را داشته ایم که به رفتار حاکمان با مردم و رفتار صاحبان قدرت با یکدیگر نگاه طنز آمیز داشته است.

در طول تاریخ تحمل حاکمان با این نوع از طنز چگونه بوده؟

گونه های مختلف بوده، یعنی مسأله فقط خصلت حاکمان نبوده، مسأله وضعیت اجتماع بوده و گاهی هم اقتدار نویسنده های طنز.

یعنی مثلاً فرض کنید سعدی جایگاهی دارد که غالباً خود حاکمان استقبال هم می کنند از انتقادهایی که سعدی می کند. البته این هست که به هر حال بعضی از مواقع خوشایندشان نبوده، منتها عرض کردم که خیلی مربوط به خصلت شخصی حاکمان مرتبط نبوده است. بیشتر به وضعیت اجتماعی و جایگاه آن طنز نویس مرتبط بوده است. برای مثال علامه علی اکبر دهخدا در دوران مشروطه که طنز می نوشتند و خیلی هم محبوب مردم بوده اما در آن دوران خیلی تحت فشار بوده و به همین خاطر نیز، در دوره استبداد صغیر، یعنی بعد از کودتا محمدعلی شاه که مجلس را به توپ می بندند، او ناگزیر می شود در خارج کشور بماند و باز نگردد به این خاطر که میرزا جهانگیر خان که در آن دوره سردبیر صوراسرافیل بوده و مقالات دهخدا با عنوان «چرند و پرند» در آن چاپ می شد را دستگیر می کنند و در باغ شاه شهید می کنند. به همین دلیل علامه دهخدا در تبعید چند شماره از صور اسرافیل را منتشر کرد.

*طنز از زاویه خودش به روابط حاکمان و مردم می نگرد

طنز سیاسی، چه به صورت مکتوبش چه به صورت های دیگر آن، کی به میدان می آید؟ یعنی  آیا لازم است همیشه باشد یا نه، باید  شرایط خفقانی در مملکت به وجود بیاید تا طنز سیاسی به میدان بیاید؟ مانند حافظ و سعدی که اشاره کردید یا اگر همیشه در جامعه باشد هم مشکلی نیست؟

یک اشتباهی اینجا رخ داده و خیلی ها دیدم که نوشتند طنز راه فراری بوده برای فشار مستبدان یا برای گریز از سانسور. این تعبیر خطا است. اگر اینگونه باشد باید در شرایطی که خفقان نباشد و مثلاً شرایط آزاد است، مثل دوره بعد از شهریور 20 که دوره سستی حکومت پهلوی بود و روزنامه ها هر چه دلشان می خواست را می نوشتند، در آن شرایط که نباید طنز می داشتیم. در حالیکه داشتیم و بالعکس خیلی هم گسترده تر بود. یا برای مثال در دوره آغاز مشروطه که یک مدتی تمامی نشریات آزاد بودند و هر چه دلشان می خواست می نوشتند. در سال های بعد از پیروزی انقلاب نیز چندسالی کاری به مطبوعات نداشتند. پس اینگونه نیست که طنز یا در واقع طنز سیاسی راه گریز از سانسور و فشارهای دستگاه های دولتی باشد. طنز یک نوع نگاه به رخدادها است. همانطور که تحلیل گر سیاسی، رخدادهای سیاسی را به صورت جدی تحلیل می کند و روابط حاکمان را با مردم و با یکدیگر، طنزپرداز هم از نگاه خودش نگاه می کند.

*فاصله میان رفتار و ادعای سیاسیون موجب می شود سوژه طنزپردازان شوند

چرا سوژه های طنز سیاسی به نسبت دیگر گونه ها زیاد هستند؟

برای اینکه خصلت سیاسی و خصلت اهل قدرت این است که رفتارشان با ادعا و تحقیقاتشان مطابقت ندارد و در همه دنیا تقریباً همین است. ولی آن ها بر خلاف سیاسیون ما این کار را ظریف تر انجام می دهند. خیلی از کشورهای غربی این گونه هستند. مثلاً اگر به عراق حمله می کنند نمی گویند برای دسترسی به منابع نفت به آنجا حمله کردیم. می گویند برای نگرانی نسبت به صلح جهانی و اینکه آنجا انبار اسلحه قرار داشت. می گویند برای گسترش دموکراسی به افغانستان حمله کردیم. هیچ وقت نمی گویند برای اینکه ما در آن مناطق سلطه داشتیم. این رفتارشان با ادعا و تبلیغاتشان همیشه فاصله دارد و بنابراین خیلی مورد نظر طنز پردازان قرار می گیرند.

*بی تدبیری حاکمان طنز قدرتمند آفریده است

نقطه قوت طنز سیاسی در تاریخ ادبیات ما درچه زمان هایی بوده است؟ یعنی در چه زمانی قدرت طنز سیاسی از همیشه بیشتر بوده است؟

بعد از حمله مغول و با توجه به رفتار شگفت انگیزی که حاکمان مغول داشتند، ادبیان ما در آن زمان کارهای خیلی برجسته ای آفریدند. مثلاً در آثار سعدی یا قصیده معروف سیف فرغانی آمده است که: «این مرگ بر جهان شما نیز بگذرد / هم رونق جهان شما نیز بگذرد.» و همچنین است در آثار سعدی، عطار و مولانا. به این صورت که ناگهان نظام حکومت قبلی به هم خورده و یک نظام  شگفت انگیز بی رحم و عجیب و غریب جایگزین آن شده و حاکمان عجیب و غریبی داشتند که هر کدام در جایی حکومتی تشکیل داده اند. در دوره هفتم و هشتم اشارات سعدی، حافظ و عبید غالباً به همین موضوع است که رفتاری که حاکمان می کنند رفتاری غیر معقول است. چرا؟ چون کار به دست کسانی افتاده است که هم بی سواد هستند و هم بی تدبیر و بی رحم. همین موضوع زمینه ای ایجاد کرده برای اینکه طنز خیلی قدرتمندی آفریده شود.

شگرد طنز آن ها به چه صورت بوده است؟ مستقیم بیان می کردند یا به شیوه های دیگری؟

هر دو نوع آن هست هم جنس تند آن مانند قصیده سیف فرغانی که کاملاً تند و صریح است: «آن کس که اسب داشت با بارش فرو نشست /  گرد سم خران شما نیز بگذرد / در مملکت چون غرش شیران گذشت و رفت  /  این عوعو سگان شما نیز بگذرد» سعدی هم اینگونه کتاب های تند دارد. اما بعضی دیگر با ظرافت تر هستند که نه از سر ترس بلکه برای اهل تأمل و کسانی که نکته سنج هستند مطلب می گفتند. برای مثال می گوید که حاکمان غالباً مسئولیت کارهای خود را بر عهده نمی گیرند برای مثال: «ز هزار خون سعدی بحلند بندگانت / تو بگوی تا بریزند و بگو که من نگفتم.» مشخص است که این مثال ها برای اهل ظرافت است که متوجه می شوند یا مثلاً: «حکم آن توست شاهی فرمای هر چه خواهی / ور بی عمل ببخشی گر بی گنه برانی» یعنی شاه است و می تواند کار غیر منطقی انجام دهد. یا مثلاً: «خلاف رأی سلطان رأی جستن /  به خون خویش باشد دست شستن / اگر خود روز را گوید شب است این / بباید گفت آنک ماه و پروین» پادشاهی که آن قدر احمق است که روز را شب می گوید شب باید تأییدش کرد؟!

آیا طنزپردازان از طرف حکومت ها آزار و اذیت می شدند؟ یا آنها بعضاً متوجه طنز نمی شدند؟

خیر. حساسیتی نسبت به آن ها نبوده به این دلیل که در آن دوران رسانه ای وجود نداشته است که خیلی بازتاب پیدا کند. این آثار فقط  در جمع خواص منتشر می شد. آن زمان ها خیلی انسان های باسوادی وجود نداشتند یا انسان های باسواد خیلی دسترسی به کتاب نداشتند که سر زبان بیفتد و از این زبان به آن زبان بچرخد. ضمن اینکه همه آدم ها نیز مشتری شعر و مشتری متن ادبی نبودند. این مسأله که الان افکار عمومی و رسانه و بازتاب آنها مهم شده بعد از دوره روی کار آمدن رسانه های جدید است. در آن زمان چنین چیزی نبوده که حساسیت ایجاد شود.

*گمان می شود صاحبان مقام، مصون از انتقاد و حتی شوخی هستند

وضعیت طنز سیاسی بعد از انقلاب چگونه است؟ تاریخچه ای از آن را شرح دهید تا بعد به سراغ سوال های دیگر برویم.

در سال های اول انقلاب که هنوز نهادهای قانونی ما مستقر نشده بودند نشریات مختلفی از جمله  نشریات طنز بیرون می آمد. چون علاقه مند بودم تقریباً همه آن نشریات را می گرفتم و می خواندم. این یک مزیت خوب بود که بعد از سال ها فشار و سانسور و خفقان، فضایی باز شده بود و همه آزادانه حرف می زدند. همه هم یک عالمه حرف برای گفتن داشتند و اغلب هم عصبانی و تند حرف می زدند. خیلی کم با طنزِ ظریف و در لفافه روبرو بودیم. همه چیز را مسخره می کردند و هر شایعه ای را می پذیرفتند و خودشان هم آن را اغراق می کردند. وضعیت جنگ و مقابله با ترورها باعث شد که یکباره همه نشریات طنز تعطیل شدند. تقریباً چیزی به عنوان طنز سیاسی از یاد رفت چون وضعیت کشور بسیار جدی شده بود. تا اینکه از حدود اواخر سال 63 بود که آقا صابری فومنی در روزنامه اطلاعات ستون دو حرف حساب را می نوشت. آن اوایل هم خیلی کوتاه می نوشت و بقیه هم او را جدی نمی گرفتند. ولی چند ماه که از نوشتنش گذشت واکنش های تندی ایجاد کرد. بعضی از نمایندگان مجلس معترض شدند. تصور غلطی آن زمان رایج بود- و متأسفانه هنوز هم کم و بیش هست- و آن اینکه گمان می شود صاحبان پست و مقام، مصون از انتقاد و حتی شوخی هستند.

آقای صابری سر شوخی با بزرگان را باز کرد و خیلی هم خوب باز کرد. او یاد داد که می شود شوخی کرد و اهانت نکرد. می شود انتقاد کرد اما تهمت نزد. من آن موقع که در گل آقا همکاری می کردم این خلقیات آقای صابری را می دانستم. در طنز باید حد اخلاق، انصاف، دیانت و ادب باید محفوظ باشد اما در  عین حال تقدسی هم برای آدم ها در نظر نگرفت و آنها مصون از انتقاد نباشند. آقای صابری نسلی از طنزپردازان را پرورش داد که بعدها خیلی هم موثر واقع شدند.

*طنز بعد از انقلاب در مطبوعات جدی تر گرفته شد

منتها در فضای بعد از جنگ، نشریات طنز دیگری هم آرام آرام وارد صحنه شدند. کار بعضی ها از آن ها گرفت و کار بعضی هم نگرفت. اما مشخصه و تفاوتی که بین طنز در فضای قبل و بعد از انقلاب وجود دارد این است که در بعد از انقلاب، طنز در مطبوعات کمی جدی تر گرفته شد. ما در قبل از انقلاب نداشتیم که روزنامه های اصلی و بزرگ ستون طنز داشته باشند و اگر هم بود مدت کوتاهی بیش تر دوام نمی آورد. ولی الان روزنامه های بزرگ ما اغلب هم ستون طنز دارند و حتی تعدادی از آنها ضمیمه طنز دارند. این برای من خیلی خوشحال کننده است که طنز به رسمیت شناخته شده است. بچه ها هم به نسبت سال های پیشین پخته تر شده اند.

چرا به آقای فومنی سوپاپ یا سوفاف می گفتند و خودشان هم اعتراض خاصی نداشت؟

یک دلیلش این بود که در آن فضا هیچ کس دیگر جرأت آن مدل از شوخی ها را نداشت ولی ایشان آدم شناخته شده ای بود و تحمل می شد. علاوه بر این سابقه خوبی هم نزد بعضی از مسئولین داشت. مدتی مشاور شهید رجایی بود و ایشان را می شناختند که سوء نظر ندارد. چون شوخی های ایشان تحمل می شد بدیهی است که از جانب کسانی که این امکان را نداشتند با این اتهام مواجه شوند. می گفتند که ایشان سوپاپ اطمینانی است که جامعه در اثر فشارها و مشکلات منفجر نشود. خود ایشان بعداً از این کلمه استقبال کرد و می گفت من سوپاپ هستم.

به نظرم می رسد این امکان سوپاپ شدن هم در جاهایی خیلی بد نباشد. اینطور نیست؟

نه فقط از این منظر که به عنوان ابزار فریب استفاده شود که حتی در مسائل فردی هم اینگونه است. وقتی خیلی عصبانی هستیم اگر راهی برای خندیدن پیدا کنیم روی عصبانیتمان تأثیر می گذارد و مانع پرخاشگری و صدمه زدن به خود و دیگران می شود. این از کارکردهای فردی طنز است. در جامعه هم همین است. اگر ما در برخورد با مخالفان زبان و نگاه ملایم و همراه با لبخند و تبسم داشته باشیم طبعاً کار به جدال و خشونت و فحاشی و پرخاشگری کشیده نمی شود. این اتفاقاً کارکرد خوبی است. ما در اوایل انقلاب غالباً تصورمان این بود که راه حل هر چیزی ویران کردن و از نو ساختن آن است. اصطلاح ریشه کنی، اصطلاح رایجی بود و همه جا استفاده می شد. برای اعتیاد هم همین کار را کردند و بعداً دیدند نمی شود. معتاد یا قاچاقچی را می گرفتند و احکام سنگین و بعضاً اعدام صادر می کردند. ریشه کنی همه جا کاربرد ندارد. آن زمان، این راه حل های مبتنی بر ریشه کنی به نظرمان خیلی جالب می آمدند و اصطلاح مورد علاقه مان بود. ولی بعدها متوجه شدیم که اینگونه نیست و بعضی از چیزها را می شود ترمیم کرد، با بعضی از چیزها می شود مدارا کرد و کنار آمد. این را بعداً که پخته تر شدیم یاد گرفتیم. نسل اول انقلاب به مرور که جلو آمد و سنش بیشتر شد، تجارب بیشتری کسب کرد و متوجه شد که نمی شود به تنهایی رودروی هر چیزی که باب طبعش نیست بایستد و مقابله کند.

به طنز سیاسی که از طریق رسانه های تصویری منتشر می شود هم اشاره ای بکنیم. قبلاً در اخبار 20:30  بخش طنزی با عنوان «صرفاً جهت اطلاع» پخش می شد و الان هم با طنز «دکتر سلام» روبرو هستیم. این دو شاید شاخص ترین نمونه های این گونه طنز در کشور ما باشند. نظرتان درباره کیفیت و نقاط قوت و ضعف آنها چیست؟

متأسفانه باید بگویم من مجموعه این ها را و همچنین مجموعه دیگری که در سایت ها تولید می شوند را طنز سیاسی نمی دانم. این ها حاشیه نشین جریان های قدرت هستند. کارشان بیشتر به روابط عمومی دستگاه ها شباهت دارد. نگاه مستقلی ندارند. تفاوتی هم ندارد که برای جریان چپ کار کنند یا برای جریان راست. چون فقط یک نگاه دارند و نمی توانند نگاه جامعی به طرف های درگیر داشته باشند طنز سیاسی تلقی نمی شوند. معایب دوستان خودشان را اصلاً نمی بینند. شبیه روابط عمومی ها موظف هستند که خوبی های کارفرمای خودشان را بگویند و هر چه بر خلاف آن باشد را بکوبند. اینگونه نگاه کردن بسیار ساده لوحانه است. متأسفانه جنس طنز 20:30 و دکتر سلام بیشتر اینگونه است.

نظرتان درباره طنز جریان های اپوزسیون چیست؟ برنامه هایی مثل پارازیت و کروات؟

هم کاری که آن طرف می کنند و هم کار این طرف، خیلی طنز نیست. استفاده کردن از تکنیک های طنز است برای ابلاغ یک پیام. در حالی که کار طنز، ابلاغ پیام نیست. کار طنز این است که به رفتارها، خصلت ها و واکنش ها نگاه نافذ داشته باشد. اگر کسی از تکنیک های طنز به نفع جریان خودی استفاده می کند طنزپرداز نیست. اگر کل رفتارهای طرفین دعوا را با هم در نظر بگیرد و نکته های طنزآمیز آنها را دربیاورد او طنزنویس است.

دنیا را به یک دنیای اساطیری تبدیل کرده اند که در یک طرف همه پاکان و نیکان و صالحان و در طرف مقابل همه دیو و هیولا و جن و ناپاکی و شیطان هستند و باید بدشان را بگویند. متأسفانه هم داخلی ها این کار را می کنند و هم آن طرف آبی ها. اساساً طنزپرداز با دنیای اساطیری طرف نیست. دنیای او، دنیای واقعی است که در آن آدم ها هم خصایل خوب دارند و هم خصایل بد. کسی که اینگونه طبقه بندی کند که جهان ما، جهان دموکراسی و رفاه و منطق و بقیه جهان سوم و عقب مانده هستند کار طنز نمی کند. کار احمقانه انجام می دهد. کما اینکه ما هم اینگونه عمل می کنیم و هر چیز به جز خودمان را در حال ورشکستگی و سقوط می دانیم. این نوع نگاه کردن ساده لوحانه است.

*در متون معتبر ما، تقریباً با همه چیز شوخی شده است

بعضی ها می گویند دست بچه های جریان حزب الله و معتقد به انقلاب در طنز به نسبت جریان های اپوزسیون بسیار بسته تر است. چون آنها نه محدودیت های اخلاقی و شرعی خاصی دارند و نه به خطوط قرمزی مثل منافع ملی و آبروی افراد توجه دارند. آیا واقعاً اینگونه است؟

اگر مخاطب طنز را فقط عوام ساده لوح بدانیم، طبیعی است که آن ها امکاناتی دارند که ما نداریم. از مقدسات گرفته تا مسائل جنسی، جزو مواردی هستند که با آنها شوخی می کنند. این شوخی ها بالاخره جاذبه بیشتری ایجاد می کند. اما مسأله این است که مخاطب طنز، آدم های ساده لوح نیستند. مخاطب طنز آدم های زیرک و هوشمند هستند. از قدیم هم به اینها ظریف و نکته سنج می گفتند. آدم نکته سنج مشتری حدیث پست نازل نیست. پس تفاوتی نمی کند که از چه ابزاری استفاده می کنیم. مسأله قدرت و تکنیک نوشتن ماست. در متون معتبر ما، تقریباً با همه چیز شوخی شده است اما شوخی ها به گونه ای است که از دسترس آدم های ساده لوح دور است. او متوجه نمی شود که او همه چیز را گفته است. حتی همان مسائل جنسی را. منتها جوری گفته است که برای کسانی که دنبال عکس های دونفره هستند فهمیدنش سخت است. او سوادش نمی رسد که بفهمد چه گفته است. برای آدم های هوشمند طنز نوشته اند.

چرا مردم ما به نسبت مردم دیگر کشورها، اینقدر با همه چیز شوخی می کنند؟

برای اینکه دلمان خنک شود. چون در وضعیت رسمی، ماجرا بسیار جدی و رسمی و با تعارفات است. مثلاً طرف آمده سخنرانی کرده، هیچ کسی سردرنیاورده چی گفته، ولی پایین که می آید همه به او می گویند احسنت، استفاده کردیم. بهره بردیم. شاگردی کردیم. در حالی که همه خسته شدند. من خودم ولی می گویم. وقتی در جلسه ای باشم و سخنرانی کسل کننده باشد به او می گویم. چون در جوامع رسمی نمی توانیم حرفهایمان را بزنیم در این گونه فضاها جبران می کنیم و حتی کار به فحاشی هم کشیده می شود. این نشانه خوبی نیست. نشانه این است که در مجامع رسمی نمی توانیم حرفمان را بزنیم.

*زندگی را در مدارس کنار گذاشتیم و مشغول بازی با انتگرال و … شدیم

چه راهکارهایی برای تقویت طنز و طنز سیاسی پیشنهاد می دهید؟

به نظر می رسد باید از نظام تعلیم و تربیت شروع کنیم. این مقدار تعلم و تربیت خشک و رسمی ای که ما داریم اصلاً خوب نیست. من خودم تلاش می کنم در جاهایی که حضور دارم و تدریس می کنم بچه ها را با این مقولات آشنا کنم. به جز آن رسانه های ما و رادیو تلویزیون باید بهره بردن از طنز را به مردم یاد بدهند. ما یک زمانی به موسیقی پشت کردیم. در مدرسه ها برای لذت بردن از موسیقی خوب هیچ درس و کلاسی نگذاشتیم. گفتیم موسیقی چیز بدی است. بعدها با نسلی روبرو شدیم که قدرت تشخیص موسیقی خوب از بد را ندارد و از صبح تا شب موسیقی سبک و نازل گوش می کند. حتی فرهیخته ما همین است. چون یاد ندادیم غذای سالم بخورند دنبال غذای مسموم و فاسد هستند. در طنز هم همین مشکل را داریم. در مدارس باید در عوض این همه فیزیک و شیمی و ریاضی، باید چیزهای دیگری هم یاد بدهیم. این مقدار فیزیک و شیمی که در مدارس ما تدریس می شود در کشورهای دیگر تا مقطع دکترا درس نمی دهند. چگونه لباس بخرم. حرف زدنمان چگونه باشد. طنز را چگونه بشناسم و از آن لذت ببرم. کل زندگی را در مدارس کنار گذاشتیم و مشغول بازی با تست و انتگرال و … شدیم. در هیچ جای دنیا در تعلیم و تربیت عمومی این میزان درس تخصصی تدریس نمی شود. در  هیچ جای دنیا این مقدار گرامر انگلیسی تدریس نمی شود. بچه ها از حرف زدن و گفتن 4 جمله ساده انگلیسی یا عربی عاجز هستند اما به اندازه دکتر ادبیات انگلیسی و عربی گرامر و قواعد بلد هستند. گذشته در آینده، آینده در گذشته، افعال بی قاعده، با قاعده. حتی در زبان فارسی هم این کار را می کنیم. بچه ها در مقطع راهنمایی به اندازه یک زبان شناس دستور زبان بلد هستند. رشته تخصصی من ادبیات است. مباحثی را می خوانند که مباحث تخصصی زبان شناسی است اما لذت بردن از شعر را اصلاً یاد نمی گیرند. بنابراین هر پرت و پلایی که به عنوان شعر منتشر شود را می پذیرند و گوش می دهند.

*بزرگان ما با طنز مشکلی ندارند ولی مسئولین رده پایین چرا

ظرفیت مسئولین ما در مقطع انقلاب اسلامی در رویارویی با طنز چگونه است؟ آن را تحمل می کنند یا عموماً کار به برخورد و مقابله و بگیر و ببند می کشد؟

بزرگان ما مشکلی نداشتند. من کتابی را برای موسسه نشر و تنظیم آثار حضرت امام (ره) نوشته ام با عنوان لطایف و مطایبات در کلام امام (ره). امام با وجودی که بسیار آدم جدی بود و کارش هم کار جدی ای بود، لابلای سخنرانی های بسیار جدی اش، شوخی می کند، طنز می گوید، حکایت های طنز می گوید. به کارتر طعنه ای می زند. درباره صدام یک چیزی می گوید و مردم هم می خندند. بزرگان ما مشکل نداشتند و ندارند. ولی مسئولین و رده های پایین تر مدیریتی چرا. هنوز هم همین طور هستند. با بدبینی به طنز نگاه می کنند چون خودشان را از اشتباه منزه می دانند و هر جور شوخی را اهانت تلقی می کنند. خیلی راحت نشریات به دلیل یک مقاله طنزی که کمی تند بوده توسط این ها تعطیل می شود.

*هر طنزپردازی باید چرند و پرند را بخواند

لطف بفرمایید و کتاب های خوب این حوزه را به ما و مخاطبان معرفی کنید.

در حوزه کتاب های نظری: کتب نظریه طنز فرهاد تجدد، نشانه شناسی مطایبه دکتر محمد رحیم اخوت، کتابی با عنوان طنز اثر آرتور پلار که ترجمه شده است. کتاب تاریخ طنز ادبی جواد مجابی که تازه منتشر شده است. از گزیده شعر طنز، کتاب قهوه قند پهلو امید مهدی نژاد شعرهای طنز خوبی را انتخاب کرده است. کتاب کبریت کم خطر علیرضا لبش که نمونه های نثر خوب طنز را آورده است. مقدمه ای بر تاریخ طنز و شوخ طبعی در ایران و جهان اسلام دکتر حلبی. کتاب دلوه، اثر دکتر بهزادی اندوهجردی که حکایت طنز و طنزپردازی در ایران است. نمونه هایی از طنز در آن است که در هیچ جای دیگری پیدا نمی شوند. اما اگر فقط یک کتاب مدنظر باشد چرند و پرند دهخدا را معرفی می کنم. دکتر دبیرسیاقی در کتابی شرح دشواری های چرند و پرند را نوشته است. کتابی دو جلدی است. یک جلد چرند و پرند و دیگری طنزهای دیگر دهخدا. حتماً هر طنزپردازی باید این کتاب را بخواند. من بی اغراق هزار بار این کتاب را خوانده ام. هم برای درس دادن و هم بخاطر علاقه خودم.

چند کلمه کوتاه برای اسامی که نام می بریم:

علی اکبر دهخدا: هوشمندترین طنز نویس ایران

عبید زاکانی: فیلسوفی است که حرف های فلسفی اش را با طنز بیان می کند.

سعدی: استاد سخن

عمران صلاحی: دوست نازنین من بود. مجسمه شرافت و انسانیت و نجابت

ناصر فیض: مثل من پیر شده است ولی همچنان محشر است و این برای من خیلی دلنشین است. ناصر فیض سن ذهنی اش تغییر نکرده است. انگار ده دوازده ساله است. همان طراوت ذهنی بچه ها را دارد و حفظ کرده است.

سعید بیابانکی: هوشمندی اش در طنز نویسی اش بیشتر در حوزه طنز ادبی و بلاغی است.

صابری فومنی: راهگشا و معلمی که در شرایط سختی این کار ر اکرد. خدمتش به فرهنگ و زبان ما بسیار عظیم تر از مجله گل آقا و موسسه گل آقا است.

از آن طرفی ها را هم اسم ببریم:

سید ابراهیم نبوی: یک روزگاری با ما دوست بود. حیف شد. بسیار آدم مستعد و باهوشی بود.منتها مثل بقیه چیزها که سیاست مدارها خرابش می کنند سید ابراهیم را هم خراب کردند و زندگی اش خراب شد.

*بچه های امروز کارهای قدیمی ها را نمی خوانند

و اگر اسمی یا اسامی ای را ما فراموش کردیم:

خیلی ها هستند که بزرگان گذشته ما هستند و متأسفانه بچه های طنزپرداز امروز ما از آنها هیچ چیزی نمی دانند و از آنها چیزی نخوانده اند. خسرو شاهانی، ابوالقاسم حالت، غلامرضا روحانی. ابوتراب جلی. کسانی هم هستند که کسانی آن ها را با عنوان طنزپرداز نمی شناسد. کسی مثل رهی و استاد شهریار که در توفیق طنز می نوشتند. عماد خراسانی و استاد محمد قهرمان که با نشریات طنز کار می کردند. استاد جواد محبت هم در توفیق ستون ثابت داشته است. بچه های امروز کارهای قدیمی ها را نمی خوانند. تازگی ها دو کتاب خوب درباره توفیق منتشر شده که کتاب های خوبی هم هستند. کتاب چرا توفیق توفیق شد و تاریخ سرگذشت توفیق.

*انتقاد سازنده حرف غلطی است که مسئولین جا انداخته اند

و سوالی که ما نپرسیده ایم به خصوص درباره طنز سیاسی:

نه تنها طنز سیاسی که خود شعر سیاسی هم چون از قدیم ترسی درباره آن وجود داشته است باید یک روزی تکلیفمان را درباره اش روشن کنیم و این وحشت برداشته شود. گذشت آن زمانی که می گفتند فلانی سیاسی است و حرف و شعر سیاسی زد و باید دمار از روزگارش دربیاوریم و …. ما انقلاب کردیم. انقلاب ما هم با نام فرهنگ، دین و آزادی همراه است. به تدریج باید مسئولان و مردم عادت کنند که این سایه ترس را از روی مسائل سیاسی برداریم. اینکه تا می گوییم سیاسی، کسی یاد زندان سیاسی و دستگاه های امنیتی نیفتد. پیوستن انتقاد سیاسی با مسائل امنیتی و بگیر و ببند باید برداشته شود. باید راهی باز شود که آدم ها انتقاد کنند داد بزنند. هیچ حکومتی به دلیل داد زدن مردم، به دلیل انتقاد، به دلیل شوخی، حتی اگر این شوخی و انتقاد نابجا باشند از بین نرفته است. اساساً این حرف غلطی است که مسئولان جا انداخته اند و می گویند انتقاد باید سازنده باشد. انتقاد نباید ویران گر باشد.

هیچ انتقادی هیچ جا را ویران نکرده و نمی کند. از همه شگفت تر این است که خودشان انتقادهای ویرانگر می کنند. نمونه اش را در مناظره های اخیر دیدید. دیدیم مسوولان رده بالای مملکت را که با هم دوست هستند و ارتباط خانوادگی هم دارند چه حرف هایی به همدیگر زدند. اتفاقاً کار ویرانگر را خودشان انجام می دهند. مردم معمولی نهایتش به حقوقشان اعتراض داشته باشند یا اینکه بگویند چرا بچه های شما سرکار هستند و بچه های ما بیکار می گردند؟

*مسئولین حرف های ویرانگر می زنند ولی از رزونامه نگاران تحمل نمی کنند

وقتی این طرف بسته شود آن طرف آن جور وحشتناک می شود. وقتی این حرف ها به این شدت و از طرف مسوولین زده شود تصور آدم های عامه این می شود که این ها یک سری آدم ها هستند که مشغول زد و بند هستند. در حالی که اینجوری نیست واقعاً. اگر اینجوری باشد که سنگ روی سنگ بند نمی شود. ما چگونه توانسته ایم 35 سال در برابر همه شرارت ها و دشمنی های ابرقدرت های دنیا بایستیم؟ نه تنها ایستاده ایم که همه تروریست های عالم قصدشان خرابکاری علیه ماست و نمی توانند. اگر آنگونه باشد که همه مسئولان ما دزد و فریب کار و متقلب و اهل فساد باشند که نمی شود مقابله کرد. بالاخره آدم های باتدبیری  هستند که این مقابله شکل گرفته است. به بعضی از کشورها نگاه کنید که با یک توطئه کوچک از بین رفتند. یا در برابر یک اقدام تروریستی چگونه سریع وا می دهند. متأسفانه خود بزرگان ما رعایت نمی کنند و حرف های ویرانگر می زنند. اما از مردم و روزنامه نگار تحمل نمی کنند.

منبع پایگاه تحلیلی رسانه و هنر انقلاب

منبع: فارس

مسئولیت صحت اخبار ارائه شده به عهده منبع خبر بوده و این رسانه صرفاً رسالت اطلاع‌رسانی خود را در این رابطه انجام می‌دهد.

کلمه های کلیدی

ارسال نظر

فیلم و عکس‌های سفر رهبر معظم انقلاب

سفر رهبرانقلاب به مناطق زلزله‌زده کرمانشاه

بالاخره بچه‌دار بشیم یا نه!؟

این قسمت از مجموعه ویدئوهای "کبریت" به موضع بچه دار شدن پرداخته و با دوربین مخفی نظر آنها را درباره آوردن بچه جویا شده است.

«وعده صادق» سردار سلیمانی

با آزادسازی البوکمال، پرونده #داعش در عراق و سوریه در عرصه میدانی بسته شد.

چرا مردم دنیا از بزرگترین اجتماع جهان چیزی نشنیده‌اند!؟

در این کلیپ که مطابق با مقاله شرکت روزنامه‌نگاران آمریکایی هافینگتون‌پست است، به این موضوع پرداخته که چرا پیاده‌روی بزرگ اربعین و اجتماع بزرگ عزاداران حسینی در کربلا، برای مردم دنیا بازتابی داده نمی شود.

مهم‌ترین مطالب سرویس

به مناسبت چهلمین روز از حادثه تروریستی در تهران؛
پخش تله تئاتر "بلندی های زیرپا" از شبکه چهار سیما
  • پر بیننده‌ترین
  • پر بحث‌ترین